ઈરાન અને યુએસ વચ્ચે શાંતિ કરારનો પ્રારંભિક મુસદ્દો તૈયાર, ભારતના 10 નાવિકો પણ સુરક્ષિત મુક્ત થયા।
ઈરાનના સરકારી ટેલિવિઝન અનુસાર, બંને દેશો વચ્ચે અનૌપચારિક મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MoU) નું પ્રારંભિક માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ પગલું લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સૈન્ય ગતિરોધને ઘટાડી શકે છે.
આ મુસદ્દો સામે આવ્યા બાદ વૈશ્વિક રાજદ્વારી ક્ષેત્રે હલચલ તેજ થઈ ગઈ છે. જો કે, ઈરાની સત્તાવાળાઓનું કહેવું છે કે તેઓ નક્કર ગેરંટી વિના આ કરાર પર અંતિમ હસ્તાક્ષર કરશે નહીં.
બીજી તરફ, અમેરિકી પ્રશાસને હજુ સુધી આ મુસદ્દા અંગે કોઈ સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડ્યું નથી. નિષ્ણાતો તેને પડદા પાછળ ચાલી રહેલી મોટી રાજદ્વારી પ્રક્રિયાનો એક ભાગ માની રહ્યા છે.
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, આ કરાર હેઠળ અમેરિકા ઈરાનની આસપાસના વિસ્તારોમાંથી પોતાની સૈન્ય હાજરી ધીમે ધીમે ઘટાડવા સંમત થયું છે.
આ સાથે અમેરિકા ઈરાનની નૌકાકાનૂની ઘેરાબંધીનો પણ સંપૂર્ણ અંત લાવશે. બદલામાં ઈરાને પણ કેટલાક કડક પગલાં લેવા પડશે, જેનાથી વિસ્તારમાં સ્થિરતા આવશે.
કરાર અનુસાર, ઈરાને આગામી 30 દિવસની અંદર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વ્યાપારી જહાજોની અવરજવરને યુદ્ધ પહેલાના સ્તરે પુનઃસ્થાપિત કરવી પડશે.
આ વ્યવસ્થા માત્ર વ્યાપારી જહાજો માટે જ લાગુ થશે અને તેમાં અમેરિકી સૈન્ય જહાજો સામેલ થશે નહીં. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સંચાલન ઈરાન અને ઓમાન સંયુક્ત રીતે કરશે.
આ કટોકટી વચ્ચે ભારત માટે અત્યંત રાહત આપનારા સમાચાર આવ્યા છે. ઈરાને ગયા વર્ષે જુલાઈથી અટકાયતમાં રાખેલા 10 ભારતીય નાવિકોને સુરક્ષિત રીતે મુક્ત કર્યા છે.
આ નાવિકો 'એમવી હાર્બર ફીનિક્સ' નામના ઓઈલ ટેન્કર પર તૈનાત હતા, જેને ઈરાની સત્તાવાળાઓએ જાસ્ક પોર્ટ પાસે રોક્યું હતું. લાંબી રાજદ્વારી વાટાઘાટો બાદ આ સફળતા મળી છે.
ભારતના ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગે પુષ્ટિ કરી છે કે તમામ નાવિકો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. તેમને વહેલી તકે ભારત પરત લાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે.
આ દરમિયાન ઈઝરાયેલે ભારત સરકાર પાસે મોટી રાજદ્વારી માંગણી કરી છે. ઈઝરાયેલ ઈચ્છે છે કે ભારત ઈરાનની ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ને આતંકવાદી સંગઠન જાહેર કરે.
ઈઝરાયેલી સત્તાવાળાઓએ ભારત સાથે વિવિધ સ્તરે IRGCની શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ સંબંધિત પુરાવા અને પોતાની ઊંડી ચિંતાઓ શેર કરી છે. ઘણા પશ્ચિમી દેશોએ પહેલેથી જ તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
આ બાબત ભારત માટે રાજદ્વારી રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. ભારતના સંબંધો ઈઝરાયેલ અને ઈરાન બંને સાથે ખૂબ જ મજબૂત અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ રહ્યા છે.
કરારના મુસદ્દા હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચે અનેક ગંભીર મુદ્દાઓ પર મતભેદો યથાવત છે. આમાં સૌથી મોટો મુદ્દો ઉચ્ચ સ્તરે સંવર્ધિત યુરેનિયમનો છે.
ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યોરિટી કાઉન્સિલના ડેપ્યુટી સેક્રેટરી અલી બાઘેરી કાનીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકા સાથેની વાટાઘાટોમાં યુરેનિયમનો મુદ્દો સામેલ નથી.
"અમે અમારા પરમાણુ કાર્યક્રમ અને સંવર્ધિત યુરેનિયમના મુદ્દે કોઈપણ પ્રકારનું બાહ્ય દબાણ સ્વીકારીશું નહીં. આ અમારી રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનો વિષય છે." - અલી બાઘેરી કાની
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અગાઉ જ જણાવ્યું છે કે તેઓ ઈરાનને મોટી માત્રામાં સંવર્ધિત યુરેનિયમ રાખવાની મંજૂરી ક્યારેય આપશે નહીં. બંને દેશો વચ્ચે આ સૌથી મોટો ગતિરોધ છે.
આ શાંતિ વાટાઘાટોના સમાચારની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર પર જોવા મળી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખુલવાની આશા સાથે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો થયો છે.
બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત લગભગ 1.43% ઘટીને બેરલ દીઠ $98.16 પર આવી ગઈ છે. તે જ સમયે, યુએસ ડબલ્યુટીઆઈ (WTI) ક્રૂડ પણ ઘટીને બેરલ દીઠ $92.23 પર પહોંચી ગયું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ વેપાર માર્ગ છે. અહીંથી વૈશ્વિક બળતણ અને ખાતરનો મોટો જથ્થો પસાર થાય છે, જે સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્રને અસર કરે છે.
આ કટોકટીને કારણે ખાતરના વધતા ભાવોથી યુરોપિયન યુનિયન પણ પરેશાન છે. યુરોપિયન કૃષિ પ્રધાનો બ્રસેલ્સમાં ખેડૂતોને રાહત આપવા માટે એક વિશેષ યોજના પર કામ કરી રહ્યા છે.
એક તરફ જ્યાં શાંતિ કરારની વાટાઘાટો ચાલી રહી છે, તો બીજી તરફ યુદ્ધનું મેદાન હજુ પણ સળગી રહ્યું છે. ઈઝરાયેલે દક્ષિણ લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહના ઠેકાણાઓ પર હુમલા તેજ કર્યા છે.
છેલ્લા 24 કલાકમાં ઈઝરાયેલી હુમલામાં ઓછામાં ઓછા 31 લોકોના મોત થયા છે. ઈઝરાયેલે લગભગ 50 લેબનાની શહેરોને ખાલી કરવાની કડક ચેતવણી આપી છે.
તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગને ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુને સરમુખત્યાર ગણાવ્યા છે અને મુસ્લિમ દેશોને એક થવાની અપીલ કરી છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના કરારનો આ પ્રારંભિક મુસદ્દો વૈશ્વિક શાંતિની દિશામાં મોટું પગલું હોઈ શકે છે. જો કે, અંતિમ કરાર માટે હજી ઘણી અડચણો પાર કરવી પડશે.
જો આગામી 60 દિવસમાં આ કરારને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે, તો તેને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનો બંધનકર્તા પ્રસ્તાવ બનાવી શકાય છે, જે વિશ્વ માટે રાહતના સમાચાર હશે.
*Edit with Google AI Studio
પ્રદીપ બુદાવત
