આયાત ડ્યુટી વધવાથી ગલ્ફ દેશો, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશથી સોનાની દાણચોરીમાં ભારે વધારો થયો છે.
બુલિયન વેપાર સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જ્યારે પણ સરકાર સોના પર આયાત ડ્યુટી વધારે છે, ત્યારે દાણચોરીનો ધંધો ફેલાવા લાગે છે. ઊંચી ડ્યુટીને કારણે કાયદેસર રીતે સોનું આયાત કરવું મોંઘું બને છે, જે દાણચોરો માટે એક મોટી તક ઊભી કરે છે.
આ પરિસ્થિતિ સરકાર માટે બેવડો પડકાર ઊભો કરે છે. એક તરફ જ્યાં તેને મહેસૂલનું ભારે નુકસાન થાય છે, ત્યાં બીજી તરફ દેશના અર્થતંત્રમાં કાળા નાણાંનો પ્રવાહ પણ વધે છે.
ઈન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન (IBJA)ના રાષ્ટ્રીય સચિવ સુરેન્દ્ર મહેતાના જણાવ્યા અનુસાર, દાણચોરીની આ રમતમાં ગલ્ફ દેશોમાંથી આવતા મુસાફરો એક મહત્વપૂર્ણ કડી છે.
"અનૌપચારિક ચેનલોમાંથી આવતા મોટાભાગના સોનાનો સ્ત્રોત ગલ્ફ દેશો છે. ઘણા મુસાફરો સોનાને ઘરેણાંના રૂપમાં પહેરીને લાવે છે અને તપાસમાંથી બચીને નીકળી જાય છે."
આ મુસાફરો એરપોર્ટ પર ગ્રીન ચેનલનો ફાયદો ઉઠાવીને કોઈપણ જાહેરાત વિના બહાર નીકળી જાય છે, જેનાથી કસ્ટમ અધિકારીઓને છેતરવાનું સરળ બને છે.
દાણચોરીના સોનાનું અર્થશાસ્ત્ર ખૂબ જ ચોંકાવનારું છે. મુંબઈના એક બુલિયન વેપારીએ જણાવ્યું કે કાયદેસર રીતે એક કિલો સોનાની લેન્ડેડ કોસ્ટ લગભગ 1.65 કરોડ રૂપિયા પડે છે.
આમાં સોનાની અસલ કિંમત લગભગ 1.40 કરોડ રૂપિયા હોય છે, જ્યારે બાકીના 25 લાખ રૂપિયા આયાત ડ્યુટી અને જીએસટી તરીકે ચૂકવવા પડે છે. આ જ ભારે કર દાણચોરો માટે નફાનો દરવાજો ખોલે છે.
દાણચોરો ગેરકાયદેસર રીતે લાવેલા સોનાને બજાર ભાવ કરતાં 8 થી 10 લાખ રૂપિયા પ્રતિ કિલો સસ્તું વેચે છે. આ મોટી છૂટ છતાં, તેઓ કર તરીકે બચાવેલા 25 લાખ રૂપિયામાંથી સરળતાથી 15 થી 17 લાખ રૂપિયા પ્રતિ કિલોનો નફો કમાઈ લે છે. આ ભારે નફો આ ગેરકાયદેસર ધંધાને વધુ આકર્ષક બનાવે છે.
પહેલાં જ્યાં માત્ર ગલ્ફ દેશો જ દાણચોરી માટે કુખ્યાત હતા, ત્યાં હવે નેપાળ અને બાંગ્લાદેશ પણ નવા અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. આ દેશોની ખુલ્લી સરહદો દાણચોરોના કામને વધુ સરળ બનાવે છે.
મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, ગુજરાત અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં દાણચોરીના સૌથી વધુ કેસો સામે આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં મુંબઈના છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક પર દુબઈથી આવેલા બે મુસાફરો પાસેથી 4.19 કરોડ રૂપિયાનું સોનું જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના રિસર્ચ હેડ કવિતા ચાકો કહે છે કે એકવાર દાણચોરીનું નેટવર્ક સ્થાપિત થઈ જાય પછી તેને ખતમ કરવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે. આ નેટવર્ક એટલા મજબૂત હોય છે કે ડ્યુટી સ્થિર રહેવા છતાં ગેરકાયદેસર સોનાનો પ્રવાહ ચાલુ રહે છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના આંકડા એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે આયાત ડ્યુટી અને દાણચોરી વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. 2013 થી 2026 ની વચ્ચે જ્યારે-જ્યારે ડ્યુટી વધારવામાં આવી, ગેરકાયદેસર સોનાની આયાત પણ વધી.
ઉદાહરણ તરીકે, 2013 માં જ્યારે આયાત ડ્યુટીમાં 4% નો વધારો થયો, ત્યારે દાણચોરીથી આવતું સોનું 10 ટનથી વધીને લગભગ 70 ટન સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ દર્શાવે છે કે કર નીતિઓ ગ્રે માર્કેટ પર કેટલો ઊંડો પ્રભાવ પાડે છે.
આ દરમિયાન, ઘરેલું વાયદા બજારમાં સોનાના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો. બુધવારે એમસીએક્સ એક્સચેન્જ પર સોનાનો વાયદા ભાવ 0.28% ના ઘટાડા સાથે 1,58,900 રૂપિયા પ્રતિ 10 ગ્રામ પર ટ્રેડ કરી રહ્યો હતો. જ્યારે ચાંદીમાં પણ 0.93% નો ઘટાડો નોંધાયો હતો.
એકંદરે, સોના પર વધેલી આયાત ડ્યુટી ભલે સરકારની આવક વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી લાદવામાં આવી હોય, પરંતુ તે અજાણતાં એક સમાંતર ગેરકાયદેસર અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. આનાથી માત્ર સરકારી તિજોરીને નુકસાન જ નથી થતું, પરંતુ તે દેશની આંતરિક સુરક્ષા માટે પણ એક ગંભીર પડકાર ઊભો કરે છે.
*Edit with Google AI Studio
जोगेन्द्र सिंह शेखावत
